Hans en Grietje waren de kinderen van een arme houthakker en zijn vrouw, die diep in het bos woonden. Toen het gebrek aan eten te groot werd, overtuigde de vrouw haar man de kinderen na het werk in het bos achter te laten. Hans hoorde het gesprek echter, en nam allemaal mooie witte kiezelsteentjes mee. Hij liet een spoor van steentjes achter, zo vonden de kinderen hun weg terug. De tweede keer probeerden de ouders het weer. Dit keer had Hans alleen wat brood, dat hij in kruimels achterliet. Het brood werd opgegeten door de vogels. Hans en Grietje verdwaalden en kwamen uit bij een huisje, volledig gemaakt van brood, koek en suiker. Zij doen zich te goed aan het lekkers, tot de mensenetende heks ze ontdekt. Die sluit Hans op om hem vet te mesten en uiteindelijk te braden. Grietje moet het huishoudelijke werk doen. Om te controleren of Hans dik genoeg wordt, moet hij zijn vinger door de tralies steken. Hans gebruikt een stokje. Uit frustratie dat Hans zo dun blijft, stookt de heks de oven op. Ze vraagt Grietje te kijken of het warm genoeg is. Grietje weigert, omdat ze te klein is. De heks kijkt zelf en Grietje duwt haar de oven in. Ze bevrijdt Hans en het tweetal keert terug naar huis met de rijkdommen van de heks. Ze lijden nooit meer honger.

Befaamd is de tekst “Knibbel, knabbel, knuisje, wie knabbelt er aan mijn huisje? Deze zin van de heks is door de Efteling in de uitbeelding van het sprookje kunstig verwerkt. De originele Grimmtekst luidde onvertaald:
„Knuper, knuper, kneischen, wer knupert an meinem Häuschen?“[2]
Het antwoord van Hans en Grietje luidde: “De wind, de wind, dat hemelse kind!”

In de allereerste versie van het sprookje (1812) is de moeder bij terugkomst van Hans en Grietje reeds gestorven. In de tweede versie (1819) kunnen de kinderen niet meteen terug naar huis, maar moeten een water over. Een eend brengt de kinderen naar de overkant. In de versie van 1840 is het niet de moeder van Hans en Grietje die ze het bos in stuurt, maar een stiefmoeder.

De broeders Grimm duiden zelf het verhaal als een volksvertelling uit Hessen, maar ook zijn er fragmenten gebruikt van “Het Eierkoekhuisje”, een verhaal uit de Elzas van Stober. Daarnaast zijn er soortgelijke verhalen gevonden in Zweden, Denemarken, Hongarije, Albanië en Servië, met subtiele verschillen: er is sprake van een suikerhuisje of een huisje met een wolf in plaats van een heks.

Het sprookje was in aanvang sociaal minder wenselijk. Vader en moeder zetten hun kinderen buiten de deur als het gezin dreigt te verhongeren. In latere versies maken de ouders zich zorgen wat er met de kinderen gebeurt en zijn ze blij dat Hans en Grietje veilig terug zijn.

Symbolisch staat het sprookje voor tegenpolen. Het ouderlijk huis versus het heksenhuis, honger en overvloed, uit elkaar gaan en weerzien. Hans en Grietje keren als het ware terug uit de dood die de (stief)moeder en de heks ze toedachten. Wellicht kan het water, dat de beide kinderen moeten oversteken, worden vergeleken met de mythologische dodenrivier de Styx.

Een sprookje dat sterke overeenkomsten vertoont met Hans en Grietje is Klein Duimpje. Hier is eveneens sprake van een houthakker, verhongerende kinderen, kiezelsteentjes, broodkruimeltjes en kannibalisme (de reus eet immers mensenvlees).